گرفته است . هرچند قرينهء قابل اعتمادى كه بتواند اين شخص را معرفى كند در دست نيست ، ولى از تعبير شيخ فاضل و هم از اينكه خواهش او در مورد تأليف اين كتاب ( و همچنين در تأليف دو كتاب ديگر شيخ : الرجال و الجمل و العقود ) از طرف شخصيت بزرگ علمى زمان خود به اجابت مقرون گشته ، به اجمال مىتوان مطمئن بود كه آن شخص داراى موقعيت علمى قابل ملاحظه‌اى بوده است . « 68 » مبناى كتاب بر معرفى اصحاب اصول و مصنفينى است كه يا شيعه باشند يا براى شيعه كتابى تأليف كرده باشند . « 69 » شيخ خود در مقدمهء كتاب وعده مىدهد كه در ذيل نام هريك از مصنفين و اصحاب اصول ، به آنچه دربارهء وى از جرح يا تعديل گفته شده ، و هم به اينكه روايت او مورداعتماد است يا نه ، و هم به مذهب و اعتقاد او ، اشاره كند ولى عملا در كتاب از اين روش تخلف شده است . بدين‌صورت كه جز در موارد نادر ، از توثيق يا تضعيف نامبردگان دريغ كرده ؛ « 70 » و در ذيل نام شيعيان غير

--> ( 68 ) . علامهء تهرانى ، در جلد پنجم الذريعه ( ص 145 ) از برخى نسخه‌هاى كهن الجمل و العقود نقل مىكند كه منظور از الشيخ الفاضل ، قاضى عبد العزيز بن البراج قاضى طرابلس ( متوفا به سال 481 ) است . ( 69 ) . مرحوم عباس اقبال در مقدمهء معالم العلماء ، الفهرست را مخصوص مصنفين و اصحاب اصول از فرقه شيعه پنداشته است ، ولى بيان خود شيخ در مقدمهء الفهرست و ياد شدن گروهى از مؤلفان غيرشيعه در آن كتاب ، اين پندار را مردود مىسازد . ( 70 ) . براى تفضيل ر . ك . الفهرست ، چاپ نجف ، 1380 ، ص 71 ، 78 ، 88 و 89 ، و سماء المقال ص . 41 و 42 .